ดัชนีสุขภาพแม่น้ำ - โครงการค่าใช้จ่ายในการดำเนินการจัดทำเกณฑ์ตัวชี้วัด เพื่อรองรับ River Health Index

ความเป็นมา

ดัชนีสุขภาพแม่น้ำ เป็นแนวคิดที่เริ่มต้นมาจากเรื่องความมั่นคงด้านน้ำ 5 มิติ ของธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB) ภายใต้ความมั่นคงด้านน้ำเพื่อสิ่งแวดล้อม (KD 4) โดยเริ่มมีการศึกษาเรื่องดัชนีสุขภาพแม่น้ำ ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2016 ซึ่งมุ่งเน้นให้การประเมินเป็นไปอย่างมีระบบ เชื่อถือได้ และเป็นมาตรฐาน สามารถนำไปใช้ในการติดตาม และประเมินผลในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ นอกจากนี้ การจัดทำตัวชี้วัดดัชนีสุขภาพแม่น้ำ ยังเป็นหนึ่งในตัวชี้วัดตามแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ 20 ปี (ปรับปรุงช่วงที่ 1 พ.ศ. 2566 – 2580) ด้านที่ 4 การอนุรักษ์และฟื้นฟูระบบนิเวศทรัพยากรน้ำ

วัตถุประสงค์

ประเมินและติดตามสถานะ

เพื่อประเมินและติดตามสถานะสุขภาพของลำน้ำในด้านต่าง ๆ เช่น ด้านกายภาพ ด้านคุณภาพน้ำ ด้านนิเวศวิทยา และด้านเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งช่วยให้สาธารณชนรู้ถึงปัญหาหรือความเสี่ยงที่เกิดขึ้นในลำน้ำได้อย่างแม่นยำ

เครื่องมือวางแผนนโยบาย

เพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการวางแผนและกำหนดนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์และฟื้นฟูลำน้ำ อันเป็นการส่งเสริมความมั่นคงด้านน้ำในระดับชาติและท้องถิ่น

สร้างการมีส่วนร่วม

เพื่อเพิ่มความตระหนักรู้และกระตุ้นให้เกิดการมีส่วนร่วมของชุมชนในการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรน้ำ

ประโยชน์ในการจัดทำดัชนีสุขภาพแม่น้ำ

ใช้ในการประเมินสถานภาพของแม่น้ำในลุ่มน้ำสาขา

โดยพิจารณาหลายมิติ ทั้งมิติด้านกายภาพของลำน้ำ พื้นที่สองฝั่งลำน้ำ และอุทกวิทยา มิติด้านคุณภาพน้ำ มิติด้านนิเวศวิทยา และมิติด้านเศรษฐกิจและสังคม ทำให้สามารถทราบถึงความสมดุลของระบบนิเวศ และความเสี่ยงที่อาจเกิดจากการเสื่อมโทรมของแหล่งน้ำ

ช่วยในการวางแผนการจัดการทรัพยากรน้ำ

ข้อมูลจากดัชนีสุขภาพแม่น้ำ สามารถนำไปใช้ในการกำหนดนโยบายและมาตรการในการจัดการทรัพยากรน้ำ เช่น การปรับปรุงคุณภาพน้ำ การฟื้นฟูแหล่งน้ำที่เสื่อมโทรม และการพัฒนาแหล่งน้ำให้เกิดความยั่งยืน

เป็นเครื่องมือในการติดตามและประเมินผล

ดัชนีสุขภาพแม่น้ำช่วยในการติดตามผลของการจัดการทรัพยากรน้ำในลุ่มน้ำสาขาต่าง ๆ โดยสามารถตรวจสอบผลกระทบจากการพัฒนาหรือกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การก่อสร้างอาคาร หรือการทำเกษตรกรรม เพื่อให้มั่นใจว่ามาตรการที่ดำเนินการสามารถบรรลุผลตามเป้าหมาย

ช่วยเสริมสร้างความตระหนักและการมีส่วนร่วม

การใช้ดัชนีสุขภาพแม่น้ำ ช่วยเสริมสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ เนื่องจากเป็นเครื่องมือที่ง่ายต่อการเข้าใจ และสามารถนำเสนอข้อมูลที่ชัดเจนแก่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

เป็นการส่งเสริมการพัฒนาอย่างยั่งยืน

การประเมินดัชนีสุขภาพแม่น้ำและลุ่มน้ำสาขาช่วยให้การพัฒนาทรัพยากรน้ำดำเนินไปอย่างสมดุลและยั่งยืน โดยคำนึงถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมที่อาจเกิดขึ้นจากกิจกรรมของมนุษย์

นิยามของดัชนีสุขภาพแม่น้ำ

ดัชนีสุขภาพแม่น้ำ (River Health Index: RHI) เป็นดัชนีเชิงรวมที่ใช้ในการประเมินสภาพทางนิเวศวิทยาและความยั่งยืนของระบบลุ่มน้ำ ประกอบด้วย ปัจจัยหรือตัวแปรหลายด้าน ซึ่งมีเป้าหมายในการประเมินศักยภาพของลุ่มน้ำในการรองรับบริการ ทั้งระบบนิเวศทางธรรมชาติและความต้องการของมนุษย์ โดยพิจารณาจากปัจจัยหลัก ได้แก่ ปริมาณน้ำ คุณภาพน้ำ ลักษณะทางกายภาพ สิ่งมีชีวิตในน้ำ สภาพของพื้นที่ริมน้ำ และผลกระทบจากมนุษย์ ซึ่งสามารถจำแนกองค์ประกอบออกเป็น 4 มิติ

มิติของดัชนีสุขภาพแม่น้ำ

มิติที่ 1

มิติด้านกายภาพของลำน้ำ พื้นที่สองฝั่งลำน้ำ และอุทกวิทยา

มีบทบาทสำคัญในการรองรับความหลากหลายทางชีวภาพ และควบคุมคุณภาพน้ำ สิ่งหากลักษณะทางกายภาพเหล่านี้ ถูกรบกวนหรือเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง อาจส่งผลโดยตรงต่อสิ่งมีชีวิตในน้ำ คุณภาพน้ำ และความสามารถในการให้บริการตามระบบนิเวศ

มิติที่ 2

มิติด้านคุณภาพน้ำ

เป็นปัจจัยพื้นฐานที่มีบทบาทต่อความสามารถในการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิตในน้ำ ความสามารถของแม่น้ำในการรักษาสมดุลทางนิเวศ และการให้บริการทางระบบนิเวศ และเป็นตัวบ่งชี้สำคัญที่สะท้อนถึงศักยภาพของแหล่งน้ำในการรองรับกิจกรรมของมนุษย์

มิติที่ 3

มิติด้านนิเวศวิทยา

มีบทบาทต่อความหลากหลายและความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในแม่น้ำ ความหลากหลายของถิ่นที่อยู่อาศัย และสนับสนุนการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิต และการเชื่อมโยงของลำน้ำกับพื้นที่โดยรอบ ซึ่งช่วยรักษาระบบนิเวศ

มิติที่ 4

มิติด้านเศรษฐกิจและสังคม

มีความเกี่ยวข้องกับกิจกรรมต่าง ๆ ของมนุษย์ การใช้ทรัพยากรน้ำ การปล่อยน้ำเสีย และกิจกรรมทางเศรษฐกิจต่าง ๆ ซึ่งมีผลโดยตรงต่อคุณภาพน้ำ ปริมาณน้ำ และระบบนิเวศทรัพยากรน้ำ

ตัวชี้วัดของดัชนีสุขภาพแม่น้ำ

การประเมินสุขภาพแม่น้ำจำเป็นต้องใช้ตัวชี้วัดที่มีความหลากหลายเพื่อสะท้อนและเชื่อมโยงสภาพจริง ของแม่น้ำอย่างรอบด้าน โดยดัชนีสุขภาพแม่น้ำได้ถูกพัฒนาขึ้นใน 4 มิติ ที่ครอบคลุมทั้งมิติด้านกายภาพ ของลำน้ำ พื้นที่สองฝั่งลำน้ำ และอุทกวิทยา มิติด้านคุณภาพน้ำ มิติด้านนิเวศวิทยา และมิติด้านเศรษฐกิจ และสังคม ประกอบด้วย 19 ตัวชี้วัดดังต่อไปนี้

มิติด้านกายภาพของลำน้ำ พื้นที่สองฝั่งลำน้ำ และอุทกวิทยา

บทบาทสำคัญในการรองรับความหลากหลายทางชีวภาพ ควบคุมคุณภาพน้ำ หากเปลี่ยนแปลงรุนแรงจะส่งผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตโดยตรง

ความต่อเนื่องของเส้นลำน้ำ
เขตพืชพรรณริมฝั่งลำน้ำ
พื้นที่ชุมชนเมือง
ปริมาณน้ำท่า
การเปลี่ยนแปลงปริมาณน้ำท่า
ปริมาณน้ำท่าเพื่อสิ่งแวดล้อมในฤดูแล้ง
ปริมาณน้ำไต้ดิน
ปริมาณตะกอนในลำน้ำ

มิติด้านคุณภาพน้ำ

ปัจจัยพื้นฐานต่อการดำรงชีวิตของสิ่งมีชีวิตในน้ำ และเป็นตัวบ่งชี้สำคัญถึงศักยภาพของแหล่งน้ำในการรองรับกิจกรรมมนุษย์

มิติด้านนิเวศวิทยา

ความหลากหลายของถิ่นที่อยู่อาศัย ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต และการเชื่อมโยงของลำน้ำกับพื้นที่โดยรอบ

มิติด้านเศรษฐกิจและสังคม

กิจกรรมของมนุษย์ การใช้ทรัพยากร และกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่มีผลโดยตรงต่อคุณภาพและปริมาณน้ำ